Giriş — Ekonomistin Şüpheci Merceğinden
Tarihsel kayıtlar her zaman eksiksiz değildir; hele hele Osmanlı gibi uzun ömürlü, geniş coğrafi alana yayılmış bir imparatorlukta… Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane konusunda elimizdeki bilgiler hem kurumun kuruluşundan bu yana pek çok kez el değiştirmiş binaları hem de farklı padişah dönemlerinde yapılan fiziki yenilemeleri kapsıyor. Bu belirsizlik, kurumun “gerçek başlangıcını” tartışmalı hale getiriyor; bu yüzden ekonomik ve toplumsal etkilerini değerlendirirken, hem tarihsel kaynak eksikliğini hem de seçimlerin yarattığı sonuçları göz önünde bulundurmak gerekiyor.
Aşağıda, Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane’nin hangi padişah döneminde açıldığı sorusuna netlik kazandırmaya çalışırken; bu adımın Osmanlı ekonomisi, toplumsal refah ve insan sermayesi üzerindeki etkilerini — piyasa dinamikleri, bireysel kararlar ve toplumsal fayda çerçevesinde — ekonomi perspektifinden analiz ediyorum.
Mekteb‑i Tıbbiye‑i Şahane: Kuruluşu ve Osmanlı’da Modern Tıp Eğitiminin Başlangıcı
1840’lardan önce Osmanlı’da tıp eğitimi, geleneksel medrese‑darüşşifa sistemiyle yürütülüyor; bu, modern tıp bilgisi ve Avrupa normlarından uzak, büyük oranda usta‑çırak usulüyle sınırlı bir sistemdi. Ancak 19. yüzyılın başında, imparatorluk özellikle ordu yapısı ve sağlık hizmetlerinde yeni bir vizyona yöneldi. Bu bağlamda, 14 Mart 1827’de II. Mahmud tarafından kurulan (Tıphane‑i Âmire adıyla) teşebbüs, Osmanlı’nın resmi olarak ilk modern tıp okulunun temeli sayılıyor. ([Vikipedi][1])
Zamanla bu okul evrilerek “Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane” adını aldı. Dolayısıyla, Tıphane’nin 1827’de açılması yoluyla başlayan süreç neticesinde, Mekteb‑i Tıbbiye‑i Şahane’nin de kökü II. Mahmud dönemine dayanmaktadır. ([turkcewikipedia.com][2])
Ancak dikkat edilmesi gereken nokta: günümüzde bilinen büyük bina ve Haydarpaşa kampüsünün inşası, II. Abdülhamid döneminde, 1890’lı yıllarda başlatılmış ve 1903’te tamamlanmıştır. ([DergiPark][3]) Bu binaların mimarisi, modern ve Batı’ya uyumlu bir kampüs ortaya koymuş; ama bu, kuruluşun asıl doğduğu tarih değildir.
Ekonomik Perspektiften Değerlendirme: İnsan Sermayesi, Kurumsal Yatırım ve Toplumsal Getiri
İnsan sermayesi yatırımı: 1827’de başlayan tıp eğitiminin kurumsallaşması, imparatorluk için kritik bir “insan sermayesi geliştirme” hamlesiydi. Modern tıp eğitimi almış doktorlar, hem ordu sağlık ihtiyaçlarını karşılayarak askeri verimliliği artırdılar, hem de sivil nüfusa hizmet ederek toplumsal refahı yükselttiler. Bu, uzun vadede hem kaybedilen insan gücünün azalmasına, hem de nüfusun genel sağlığının artmasına katkı sağladı — bu da işgücü verimliliği ve ekonomik üretkenlik açısından önemliydi.
Kurumsal yatırım ve maliyet‑getiri dengesi: İlk Tıphane binası, geleneksel yöntemlerle donatılmıştı; ancak ilerleyen dönemde (özellikle Abdülhamid döneminde) inşa edilen modern kampüs, yüksek maliyetli bir yatırım anlamına geliyordu. Mimari, laboratuvar, eğitim araçları, öğretim kadrosu… Bunlar büyük sabit maliyetler getirdi. Ancak bu yatırım, Avrupa normlarında eğitim verebilen bir tıp fakültesi yaratarak Osmanlı’nın insan sermayesini modernleştirdi — uzun vadeli toplumsal getiri, bu maliyetleri haklı çıkaracak nitelikteydi.
Piyasa dinamikleri ve tıp hizmetlerinin arzı‑talebi: Öncesinde geleneksel tıp hizmetleri, medrese‑şifahaneler kapsamında sınırlı sayıda hekimle yürütülüyordu. Modern tıp eğitiminin kurumsallaşması, hekim arzını artırarak sağlık hizmetlerini daha erişilebilir hale getirdi. Bu, bir anlamda sağlık hizmetleri piyasasında arzı genişletti — bu sayede talep edilen tıbbi bakım (hem askeri hem sivil) karşılanabildi. Arzın artması, fiyatların göreceli düşüşüne ve hizmetin yaygınlaşmasına yol açtı; bu da toplumsal refahın artması demekti.
Bireysel Kararlar, Toplumsal Fayda ve Uzun Vadeli Etkiler
Bireyler (öğrenciler), modern tıp eğitimi almak yolunu seçince — bu karar hem onların kişisel sermaye ve statülerini yükseltti, hem de toplumun genel sağlık düzeyine katkı sundu. Askerî öğrenciler orduda görev alırken, sivil mezunlar şehirlerde, kasabalarda çalışarak sağlık hizmetlerini yaygınlaştırdı. Bu çeşitlilik, hem devlet için ucuz — dolaylı — bir sağlık altyapısı hem de toplumsal beklenti için bir refah artışı anlamına geliyordu.
Toplumsal açıdan bakıldığında, bu yatırım uzun vadede “insan sermayesinin kurumsallaşması” demekti. Modern tıp eğitiminin kurulması, bir bakıma sağlık ekonomisinde altyapı oluşturulması; ilerleyen kuşaklar için daha güçlü bir toplum ve üretken nüfus demekti.
Alternatif Senaryolar Üzerine Düşünceler: Kaynak Kısıtlılığı ve Seçim Riskleri
Eğer 1827 gibi erken bir dönemde böyle bir adım atılmamış olsaydı — ya çok daha geç yapılmış ya da hiç yapılamamış olsaydı — Osmanlı’da modern tıp eğitiminin yayılması büyük oranda gecikebilirdi. Bu da hem askerî hem sivil yaşamda sağlık hizmetlerinin düşük kalitesine, yüksek ölüm/sağlık giderlerine, üretkenlik kayıplarına yol açabilirdi.
Öte yandan, 1890–1900’lerde yapılan büyük kampüs yatırımı — yüksek sermaye gerektiren, uzun vadeli bir karardı. Eğer bu yatırım yapılmasaydı, modern tıp eğitimi dönemin ihtiyaçlarını karşılamak için yetersiz kalabilir; hekim sayısı sınırlı, sağlık hizmeti arzı kısıtlı olurdu. Bu da toplumsal sağlık ve refah açısından büyük fırsat maliyetini temsil ederdi.
Bu tür kararlar — erken kurulum, kaliteli yatırım, modern eğitim — bütünüyle geleceğe dönük uzun vadeli refah hedefi gözetiyordu; ancak bu hedefe ulaşmak, güçlü devlet iradesini, kaynak ayırmayı, planlı yatırım yapmayı gerektiriyordu.
Geleceğe Dair Ekonomik Senaryolar ve Düşündürttükleri
Bugün de benzer sorular geçerli: Bir ülke insan sermayesine yatırım yapmazsa, uzun vadede üretkenlik, sağlık, refah ve rekabet gücü zarar görür. Eski bir örnek olan Mekteb-i Tıbbiye‑i Şahane, bu anlamda “erken insan sermayesi yatırımı” modelidir.
Günümüzde de benzer yapılar — üniversiteler, mesleki okullar, meslek yüksekokulları, sağlık altyapısı — kurumsal ve uzun vadeli yatırımlar gerektiriyor. Eğer devlet ya da özel sektör bu yatırımı yapmazsa, toplum hem kısa vadede hem uzun vadede kaybediyor.
Aynı zamanda, sağlık ve tıp eğitiminin kamusal fayda ile bireysel teşvik arasındaki denge üzerine kurulması gerekiyor: hem nitelikli hekimler yetişmeli, hem bu hekimlerin topluma erişimi sağlanmalı. Piyasa arz‑talep dengesi, devletin müdahalesi, bireysel kararlar ve toplumsal fayda bu denklemde kritik değişkenler.
Özetle: Mekteb‑i Tıbbiye‑i Şahane’nin kökü 1827’de II. Mahmud dönemine dayanır; ama günümüzde anılan büyük kampüs binaları, 1903’te II. Abdülhamid döneminde açılmıştır. Bu kurumun kurulması, Osmanlı’da insan sermayesi yatırımı, sağlık hizmetlerinin modernleşmesi ve toplumsal refah açısından uzun vadeli, stratejik bir adım oldu. Osmanlı’nın bu yatırım kararı, bugünün şartlarında bile ekonomik planlama, sağlık politikası ve toplumsal refah hedefleri açısından düşünülmesi gereken bir model.
Gelecekte, benzer alanlarda — sağlık, eğitim, altyapı — stratejik yatırım yapan toplumların, orta ve uzun vadede kazanacağı net: hem bireysel hem toplumsal refah, hem de sürdürülebilir kalkınma.
[1]: “Mekteb-i Tıbbiye-i Şâhâne – Vikipedi”
[2]: “Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane – Vikipedi – turkcewikipedia.com”
[3]: “Derleme Makale / Review Mekteb-i Tıbbiye’nin Haydarpaşa … – DergiPark”